Mnogima su kroz tradiciju pripisivana posebna značenja, pa su se povezivali sa zaštitom doma, snagom, srećom, dugovečnošću i napretkom.
Iza pirotskog ćilima ne stoji samo veština tkanja, već i čitav svet motiva koji su se prenosili sa generacije na generaciju.
Tkalje su na vertikalnom razboju stvarale složene šare od vunenih niti, a u njima su se pojavljivali oblici inspirisani životinjama, biljkama i predmetima iz svakodnevnog života. Neki od tih motiva vremenom su dobili i posebno simboličko značenje.
Jedna od osobina po kojoj je pirotski ćilim prepoznatljiv jeste i to što nema klasično lice i naličje. Zahvaljujući načinu tkanja, šara je jasno vidljiva sa obe strane, pa ćilim praktično ima dva lica.
Šare nisu birane slučajno
Na pirotskim ćilimima mogu se videti gugutke, škorpioni, gušteri, razgranato drvo, različiti cvetni motivi, ali i šare koje nose neobična imena poput bombi, sofri, amajlija ili kašmira.
Njihov izbor nije uvek bio samo estetski.
U tradicionalnim tumačenjima pojedini motivi povezivani su sa određenim željama i osobinama. Kornjača se, na primer, vezivala za dugovečnost i istrajnost, dok je drvo života povezivano sa porodicom, trajanjem i nastavkom generacija.
Motivi poznati kao bombe tumačeni su kao znak snage i energije, dok su se pojedine šare vezivale za sreću, blagostanje ili zaštitu doma.
Ta značenja, međutim, nisu bila potpuno jednaka u svakom kraju i u svako vreme. Više je reč o narodnoj simbolici i predanjima koja su pratila ćilime nego o strogo utvrđenom „rečniku“ znakova.
Ćilim je bio mnogo više od ukrasa
Pirotski ćilim nije služio samo kao predmet u kući. Bio je deo miraza, poklon za venčanje, vredan porodični predmet, a često se čuvao i prenosio naslednicima.
U takvom okruženju nije čudno što se i izbor motiva vezivao za osobu ili porodicu kojoj je ćilim bio namenjen.
Neko je birao šaru koja se povezivala sa snagom, neko sa srećom, a neko sa zaštitom doma i ukućana.
Zbog toga se danas često kaže da se pirotski ćilim može „čitati“. Ne zato što krije tajne poruke u doslovnom smislu, već zato što su njegove šare tokom vremena dobile značenja koja su ljudi dobro poznavali.
Nema prednju i zadnju stranu
Posebnost pirotskog ćilima vidi se i kada se okrene.
Za razliku od mnogih drugih tkanih predmeta, na njemu nema klasičnog naličja na kojem su vidljive skrivene niti ili završeci. Tehnika tkanja omogućava da ornament sa obe strane izgleda gotovo isto.
To je zahtevalo veliku preciznost, jer greška nije mogla jednostavno da ostane na strani koja se neće videti.
Upravo spoj takve izrade, prepoznatljivih motiva i znanja koje se dugo prenosilo među tkaljama učinio je pirotski ćilim jednim od najpoznatijih proizvoda tradicionalnog zanatstva u Srbiji.
Danas se njegove šare i dalje prepoznaju na prvi pogled, ali iza njih ostaje i ono što se ne vidi odmah – trag običaja, verovanja i svakodnevnog života ljudi koji su ih stvarali.
