Danas je teško zamisliti da put od Zlatibora do Beograda traje nekoliko dana. Tokom 19. veka to je, međutim, bila svakodnevica ljudi koji su robu prenosili preko planina i loših puteva.
Kiridžije su povezivale krajeve u kojima se proizvodila jedna vrsta robe sa mestima gde je za njom postojala potražnja. Posebno su bile poznate u zapadnoj Srbiji, a sačuvani zapisi pokazuju da njihov posao nije bio ograničen samo na taj deo zemlje.
Kiridžiluk je na Zlatiboru imao veliki značaj tokom 19. veka. Planinski kraj nije mogao da proizvede dovoljno žita za potrebe stanovništva, pa je razmena robe sa drugim oblastima bila neophodna.
Karavani zato nisu kretali prazni prema ravničarskim krajevima. Sa Zlatibora su odnosili proizvode koji su tamo mogli da se prodaju ili zamene, među njima katran, luč, vunu, kožu, suvo meso i mlečne proizvode. U povratku su donosili žito, ali i drugu robu koja je bila potrebna domaćinstvima i trgovcima.
Jedan od proizvoda po kojima je ovaj kraj bio poznat bio je katran od borovog drveta. Čuvao se i prenosio u mešinama, a koristio se, između ostalog, za zaštitu drveta i u nezi stoke.
Put koji se merio konacima
Kiridžijska putovanja nisu mogla da se završe za nekoliko sati.
Iz zlatiborskih sela karavani su stizali do Čajetine i Užica, a zatim nastavljali prema većim tržištima. Jedan pravac vodio je preko Kosjerića ka Beogradu, dok se drugim, preko Guče, išlo prema Kragujevcu.
U zapisima se za put do tih gradova pominje oko pet konaka. Konak je označavao mesto na kojem se tokom višednevnog puta zastajalo i noćilo.
Karavani su mogli da broje petnaestak ili dvadesetak konja. Na njihovom čelu nalazio se kramar, iskusan čovek koji je vodio grupu i organizovao put.
Prvi konj u karavanu nazivao se prednjak ili kalauz.
Kiridžije su dobro poznavale i tržišta na koja su odlazile. Iz sačuvanih podataka vidi se da je katran imao kupce u požarevačkom kraju, dok su se luč i predmeti od drveta prodavali u Kragujevcu. Mlečni proizvodi i suvo meso stizali su i do Beograda.
View this post on Instagram
Kiridžije se pominju i u dokumentima iz 19. veka
O tome koliko je ovaj oblik prevoza bio rasprostranjen svedoče i dokumenti koje je objavio Etnografski muzej u Beogradu.
U jednom zapisu iz 1836. godine pominju se ljudi iz Rudničko-čačanskog okruga i Studeničkog sreza koji su sa svojim tovarima preko Kruševca putovali prema Nišu i Vidinu. Za nastavak puta tražili su potrebne pasoše.
Sačuvan je i dokument iz 1838. godine u kojem se pominju kiridžije iz sela Stapari. Sa devet konja prenosili su teret do Kragujevca, a u dokumentu je zabeležena i naknada za obavljeni posao.
Takvi zapisi pokazuju da kiridžije nisu bile samo deo lokalne tradicije jednog kraja, već važan deo tadašnjeg prevoza i trgovine.
Železnica je promenila način na koji roba putuje
Razvoj železnice početkom 20. veka postepeno je potisnuo kiridžijske karavane.
Kada je 1912. godine železnica stigla do Užica, trgovci su dobili mnogo brži način da dopreme i otpreme robu. Potreba za višednevnim putovanjima konjskih karavana postajala je sve manja, a kasnije su njihov posao preuzela motorna vozila.
Jedan prizor iz tog vremena ipak je ostao sačuvan.
Užički fotograf Ilija Lazić fotografisao je 1934. godine jednog od zlatiborskih kiridžija, Todora Gajovića Udovičića iz sela Stubla, pored natovarenog konja. Fotografija je postala poznata pod nazivom „Zlatiborski brzi voz“.
Po tom motivu kasnije je izrađena i drvena skulptura koja danas podseća na vreme kada se roba između planinskih sela i udaljenih gradova prevozila na sasvim drugačiji način.
Kiridžije su nestale sa puteva, ali su u zapisima i fotografijama ostale kao svedočanstvo vremena u kojem se trgovina oslanjala na konje, poznavanje puta i dane provedene između jednog i drugog odredišta.
