Na prvi pogled, ništa ih ne povezuje. Jedno mesto poznajemo po spomeniku, drugo po neobičnom obrisu na horizontu, dok se do trećeg silazi ispod tvrđave.
Ali iza svakog postoji priča koja običnom pejzažu daje drugačije značenje. Ponegde je ostao dokument, ponegde ruševina, a ponegde samo upozorenje koje su stariji prenosili mlađima.
Žrnov: Tvrđava koja je nestala sa vrha Avale
Tamo gde se danas nalazi Spomenik neznanom junaku nekada su stajale zidine Žrnova. Srednjovekovno utvrđenje zauzimalo je položaj sa kojeg su mogli da se nadziru prilazi Beogradu.
Ostaci grada porušeni su 1934. godine, u okviru priprema za podizanje monumentalnog spomenika po zamisli Ivana Meštrovića i želji kralja Aleksandra Karađorđevića. Današnji mauzolej završen je 1938. godine. Zvanični portal Grada Beograda potvrđuje da je podignut upravo na mestu srednjovekovnog grada.
Nestanak tvrđave otvorio je prostor za različita tumačenja i nagađanja. Ipak, priče o skrivenim razlozima rušenja treba razlikovati od poznate činjenice da je prostor preoblikovan radi izgradnje novog memorijalnog kompleksa.
Žrnov zato intrigira i bez tajnih odaja i zakopanog blaga. Dovoljno je zamisliti kako bi vrh Avale izgledao da su njegove zidine sačuvane.
Rimski bunar: Ime iz antike, građevina iz 18. veka
Već samo ime Rimskog bunara navodi posetioce da pomisle na antički Singidunum. Međutim, ova građevina na Gornjem gradu Beogradske tvrđave potiče iz mnogo kasnijeg vremena.
Prema podacima JP „Beogradska tvrđava“, bunar je završen 1731. godine, o čemu postoji dokument u Ratnom arhivu u Beču. Naziv „rimski“ dali su mu Beograđani u 19. veku, povezujući ga sa starinom i tajanstvenošću.
Njegova dubina, zidovi i stepeništa bili su dovoljno neobični da podstaknu priče o podzemnim prolazima, skrivenim dragocenostima i vezama sa udaljenim delovima grada.
Među njima se prepričava i legenda o tunelu koji povezuje Kalemegdan i Gardoš. Takvu priču, međutim, ne treba predstavljati kao potvrđenu mapu beogradskog podzemlja.
Kod Rimskog bunara stvarna istorija već pruža dobar zaplet: građevina koja nije rimska ostala je poznata upravo pod tim imenom.
Rtanj: Planina čiji je oblik pokrenuo maštu
Rtanj se izdvaja upečatljivim obrisom, naročito kada se njegov vrh posmatra iz pravca iz kojeg podseća na piramidu. Oko tog prizora nastale su priče o skrivenim prostorijama, neobičnim silama i blagu u unutrašnjosti planine.
Takva predanja pripadaju njenoj popularnoj mitologiji. Sam izgled planine nije dokaz da je reč o veštačkoj građevini ili ostavštini nepoznate civilizacije.
Jedna od stvarnih priča vezanih za Rtanj govori o porodici Minh. Turistička organizacija Sokobanja navodi da je Greta Minh 1935. godine na Šiljku podigla kapelu Svetog Đorđa u znak sećanja na supruga Julijusa, vlasnika rudnika Rtanj.
Sećanje na rudnik i porodicu Minh vremenom se preplelo sa pričama o bogatstvu i potragama za blagom. Tako su industrijska prošlost, lična sudbina jedne porodice i narodno predanje postali deo iste priče o planini.
Srpski vampiri: Šta je zapisano, a šta pripada predanju
Priče o vampirima posebno su zanimljive zato što se neke pojavljuju u službenim dokumentima iz 18. veka. Među najpoznatijima je slučaj Petra Blagojevića iz Kisiljeva.
Posle njegove smrti 1725. godine, meštani su niz novih smrtnih slučajeva povezali sa verovanjem da se pokojnik vraća i napada žive. Habsburški službenik Frombald sastavio je izveštaj o otvaranju groba i postupcima kojima su stanovnici pokušali da zaustave navodnog vampira. O tom dokumentu i njegovom odjeku piše i magazin naučne zajednice Lajbnic.
Postojanje izveštaja potvrđuje da su ljudi verovali u vampire i da su vlasti ispitivale njihove tvrdnje. Ne potvrđuje postojanje natprirodnog bića. Smithsonian objašnjava kako su pojave tokom razgradnje tela, uz strah i nedostatak znanja, doprinosile takvim tumačenjima.
Drugačije mesto u kulturi ima Sava Savanović, vezan za predanje o vodenici u Zarožju. Njegov lik poznat je i iz pripovetke Milovana Glišića „Posle devedeset godina“ i filma „Leptirica“, koji je njome inspirisan.
Dok slučaj Petra Blagojevića vodi do arhivskih zapisa o jednom kolektivnom strahu, Sava Savanović pokazuje kako narodno predanje nastavlja da živi kroz književnost i film.
