Žrnov je vekovima dominirao vrhom planine i služio kao važna osmatračnica iznad Beograda. Danas od njega nema vidljivih ostataka.
Njegov kraj nije došao u bici, niti ga je srušilo vreme.
Tvrđava je 1934. godine minirana i sravnjena sa zemljom kako bi se napravio prostor za izgradnju današnjeg Spomenika Neznanom junaku.
Utvrđenje na mestu koje je oduvek bilo važno
Položaj Avale omogućavao je kontrolu širokog prostora oko Beograda, pa ne iznenađuje što je njen vrh korišćen još u davnim vremenima.
Prema podacima JP „Srbijašume“, na vrhu je postojalo rimsko utvrđenje, a u srednjem veku na njegovim osnovama nastao je Žrnov. Osmanlije su tvrđavu zauzele i polovinom 15. veka dodatno utvrdile, pretvarajući je u snažno uporište u blizini Beograda.
Kada je Beograd u 16. veku pao pod osmansku vlast, tvrđava je postepeno izgubila nekadašnji strateški značaj.
Ipak, njeni zidovi ostali su na Avali još nekoliko vekova.
Čak se i ime Avale povezuje sa nekadašnjim utvrđenjem i nazivom Havala, kojim su ga Osmanlije nazivali.
Dinamit umesto vremena
Sudbina Žrnova promenjena je između dva svetska rata. Na Avali je već postojao skromniji spomenik Neznanom junaku, koji su nekoliko godina nakon Prvog svetskog rata podigli stanovnici podavalskih sela. Bio je piramidalnog oblika i imao je krst na vrhu.
Međutim, pojavila se ideja da na najvišoj tački Avale bude podignuto mnogo monumentalnije obeležje.
Odluka je značila kraj Žrnova. Po odluci kralja Aleksandra I Karađorđevića, ostaci utvrđenja minirani su 1934. godine. „Politika“ navodi da je miniranje počelo 18. aprila i trajalo dva dana, sve dok tvrđava nije potpuno uništena.
Tako je građevina koja je opstajala vekovima nestala za svega nekoliko dana.
Na mestu Žrnova nastao je današnji simbol Avale
Na očišćenom vrhu Avale počela je izgradnja monumentalnog Spomenika Neznanom junaku prema zamisli vajara Ivana Meštrovića.
Gradnja je počela 1934. i trajala četiri godine, a spomenik je svečano otvoren na Vidovdan 1938. godine. Izrađen je od tamnog kamena iz kamenoloma Jablanica, a njegov prepoznatljiv deo čine monumentalne karijatide, ženske figure u narodnim nošnjama tadašnje Jugoslavije.
Nestao je tada i prvobitni, manji spomenik Neznanom junaku. Njegov krst je sačuvan i danas se nalazi u porti crkve u Belom Potoku.
Tvrđava koju danas možemo da vidimo samo na starim fotografijama. Žrnov je danas jedna od onih istorijskih građevina o kojima možemo da govorimo, proučavamo stare fotografije i rekonstrukcije, ali ih više ne možemo obići.
Zato vrh Avale krije dve potpuno različite priče
Jedna je vidljiva, monumentalni Spomenik Neznanom junaku koji već gotovo devet decenija stoji iznad Beograda.
Druga je skrivena ispod njega – priča o srednjovekovnom Žrnovu, utvrđenju koje je vekovima čuvalo vrh Avale, a onda je u proleće 1934. zauvek izbrisano sa njenog pejzaža.
