Spor oko Tajvana vuče korene iz kineskog građanskog rata, koji je završen 1949. godine pobedom komunista na čelu sa Mao Cedungom i proglašenjem Narodne Republike Kine na kopnu. Poražene snage Kuomintanga, predvođene Čang Kaj Šekom, povukle su se na Tajvan, gde su nastavile da funkcionišu kao Republika Kina, čije su institucije polagale pravo na predstavljanje cele Kine.
Od tada su na kineskom kopnu postojale dve suparničke političke vlasti, od kojih je svaka u početku polagala pravo na legitimitet nad celom Kinom. Vremenom je, međutim, Peking učvrstio međunarodni položaj, dok se na Tajvanu razvijao zaseban politički identitet i sistem upravljanja.
Od građanskog rata do međunarodnog spora
Istorija spora počinje mnogo pre 1949. godine. Tajvan je vekovima bio pod različitim oblicima kineske uprave, a kinesko carstvo dinastije Ćing preuzelo je kontrolu nad ostrvom 1683. godine. Japan je 1895. godine, nakon pobede u Prvom kinesko-japanskom ratu, preuzeo Tajvan i njime upravljao kao kolonijom narednih 50 godina.
Po završetku Drugog svetskog rata 1945. godine, ostrvo je prešlo pod upravu Republike Kine, tadašnje kineske države na čijem je čelu bio Čang Kaj Šek. Ubrzo je, međutim, nastavljen građanski rat između nacionalističkih snaga Kuomintanga i komunista koje je predvodio Mao Cedung.
Pobeda komunista 1949. godine dovela je do osnivanja Narodne Republike Kine na kopnu, dok se Čang Kaj Šek sa pristalicama povukao na Tajvan. Tamo je nastavio da upravlja pod nazivom Republika Kina, zadržavajući pretenzije na vlast nad čitavom kineskom teritorijom. Peking, s druge strane, nikada nije odustao od stava da je Tajvan deo Kine i da je građanski rat ostavio nerešeno pitanje nacionalnog ujedinjenja.
Upravo taj istorijski razvoj predstavlja osnovu današnjeg spora: Peking smatra da je Tajvan deo kineske države, dok se na ostrvu tokom decenija razvila zasebna politička zajednica sa sopstvenim institucijama.
Kako je Tajvan postao demokratsko društvo
Tokom prvih decenija nakon povlačenja nacionalističkih snaga, Tajvanom je vladao Kuomintang, uz autoritarni politički sistem i vanredno stanje koje je trajalo gotovo četiri decenije. Vojno stanje ukinuto je 1987. godine, nakon čega je počeo proces političke liberalizacije i demokratizacije.
Ostrvo je 1996. godine održalo prve neposredne predsedničke izbore, čime je uspostavljen sistem demokratski izabranih vlasti. Od tada se politička moć smenjivala između dve glavne političke stranke, Kuomintanga, koji tradicionalno zagovara bliže odnose sa Pekingom, i Demokratske progresivne partije, koja naglašava posebnost tajvanskog identiteta i pravo stanovnika ostrva da sami odlučuju o svojoj budućnosti.
Danas Tajvan ima oko 23 miliona stanovnika, sopstvenu vojsku, valutu, pasoš, parlament i demokratski izabranu vladu. Narodna Republika Kina, međutim, nikada nije upravljala ostrvom, iako ga smatra svojom teritorijom.
Politika „jedne Kine“ i međunarodno priznanje
Jedan od ključnih događaja koji je uticao na međunarodni položaj Tajvana dogodio se 1971. godine, kada je Generalna skupština Ujedinjenih nacija usvojila Rezoluciju 2758. Njome je Narodna Republika Kina priznata kao jedini legitimni predstavnik Kine u Ujedinjenim nacijama, a predstavnici Republike Kine, koji su do tada zauzimali kinesko mesto u toj organizaciji, izgubili su svoje predstavničko mesto.
Rezolucija je, međutim, govorila o tome ko predstavlja Kinu u UN, a nije izričito utvrdila suverenitet nad Tajvanom. Upravo tumačenje njenog domašaja i danas je predmet međunarodnih neslaganja. Peking je koristi kao potvrdu svoje politike „jedne Kine“, dok tajvanske vlasti ističu da dokument ne određuje status ostrva.
Sjedinjene Američke Države su 1979. godine uspostavile zvanične diplomatske odnose sa Narodnom Republikom Kinom, čime su prekinule formalne diplomatske odnose sa Tajpejem. Ipak, Vašington je zadržao bliske nezvanične političke, ekonomske i bezbednosne veze sa Tajvanom, uključujući i prodaju naoružanja namenjenog njegovoj odbrani.
Američka politika prema Tajvanu zasniva se na principu strateške neodređenosti: Vašington podržava očuvanje postojećeg stanja i protivi se jednostranim promenama, ali ne daje nedvosmisleno obećanje da će vojno intervenisati u slučaju kineskog napada. Takav pristup omogućava SAD da održavaju odnose sa Pekingom, istovremeno pružajući podršku Tajvanu.
Zašto je Tajvan toliko važan Kini i ostatku sveta?
Za Peking, pitanje Tajvana prevazilazi teritorijalni spor. Kinesko rukovodstvo ujedinjenje ostrva sa kopnom predstavlja kao jedan od ključnih nacionalnih ciljeva i pitanje teritorijalnog integriteta i istorijskog kontinuiteta države. Kina ne isključuje mogućnost upotrebe sile ukoliko proceni da se Tajvan kreće ka formalnom proglašenju nezavisnosti.
Sa druge strane, veliki deo stanovništva Tajvana protivi se pripajanju Kini pod uslovima koje predlaže Peking, a politička budućnost ostrva ostaje jedno od najvažnijih pitanja u domaćim političkim raspravama. Kineska ponuda modela „jedna zemlja, dva sistema“, po uzoru na predloženi model za Hongkong, nije dobila podršku vodećih političkih snaga na Tajvanu.
Značaj ostrva dodatno je porastao zbog njegove uloge u globalnoj ekonomiji i tehnološkoj industriji. Tajvan je jedan od najvažnijih svetskih centara za proizvodnju poluprovodnika, a kompanija TSMC spada među vodeće proizvođače najnaprednijih čipova koji se koriste u računarima, pametnim telefonima i sistemima veštačke inteligencije. Zbog toga bi svaki ozbiljniji sukob oko Tajvana imao posledice daleko izvan istočne Azije, ugrožavajući globalne lance snabdevanja i međunarodnu trgovinu.
Tajvan tako ostaje u specifičnom međunarodnom položaju: funkcioniše kao samoupravna demokratija sa svim ključnim obeležjima državnosti, ali ima ograničeno formalno diplomatsko priznanje. Većina država održava zvanične odnose sa Pekingom, dok sa Tajpejem razvija različite oblike nezvanične saradnje.
Upravo taj raskorak između političke stvarnosti na ostrvu, kineskih teritorijalnih pretenzija i međunarodnih diplomatskih odnosa čini Tajvan jednim od najosetljivijih pitanja savremene geopolitike. Svaka promena statusa mogla bi da izazove ozbiljnu krizu između Kine i SAD, sa posledicama po bezbednost i ekonomsku stabilnost čitavog sveta.
