O životu Lazara Hilandarca, u ruskim zapisima poznatog kao Lazar Srbin, sačuvano je malo podataka. Bio je pravoslavni monah, časovničar i vešt poznavalac mehanike, a pre dolaska u Moskvu povezivan je sa manastirom Hilandar na Svetoj Gori.
U Rusiju je stigao u vreme velikog kneza Vasilija I Dmitrijeviča, sina kneza Dmitrija Donskog. Po njegovom nalogu projektovao je, izradio i postavio mehanički sat u Moskvi.
Sat koji je sam označavao vreme
Lazarev sat postavljen je 1404. godine na velikokneževskom dvoru, u blizini Blagoveštenske crkve, na prostoru današnjeg Moskovskog kremlja.
Za ljude tog vremena najneobičnije je bilo to što je uređaj sam pokretao mehanizam i označavao sate udarcima u zvono. Nije bilo potrebno da čovek stoji pored njega i ručno udara svaki put kada prođe određeni deo dana.
Sat nije bio namenjen samo knezu i njegovom dvoru. Njegovo zvono moglo se čuti u okolini, pa je služilo i stanovnicima Moskve. Zbog toga se smatra prvim poznatim javnim mehaničkim satom u Rusiji.
U tadašnjim zapisima uređaj je opisan kao neobično čudo koje se samo pokreće i oglašava. U vreme kada su mehanički satovi bili retki čak i u razvijenim evropskim gradovima, takva naprava predstavljala je veliki tehnički poduhvat.
Delo sačuvano u ruskim hronikama
Originalni sat nije sačuvan, kao ni građevina na kojoj se nalazio. O njegovom postojanju ipak svedoče ruske hronike.
Više od jednog veka kasnije nastala je i poznata minijatura na kojoj je Lazar prikazan kako knezu Vasiliju I pokazuje svoj rad. Na crtežu se vidi kula sa satom, dok monah stoji pred knezom i njegovom pratnjom.
Minijatura ne predstavlja izgled uređaja zabeležen neposredno nakon njegove izrade, ali potvrđuje koliko je Lazarev poduhvat ostao važan u ruskom istorijskom pamćenju.
Srpski majstor na moskovskom dvoru
Lazarev odlazak u Moskvu dogodio se u vreme sve jačeg osmanskog pritiska na balkanske zemlje. Obrazovani monasi, prepisivači, graditelji i majstori tada su putovali između pravoslavnih sredina, prenoseći znanje i veštine.
Zbog toga Lazar nije bio samo monah koji je došao na dvor stranog vladara. Bio je deo šire razmene znanja između srednjovekovne Srbije, Svete Gore i Rusije.
Njegov sat nije bio prvi mehanički sat na svetu, jer su slični uređaji već postojali u pojedinim gradovima zapadne Evrope. Ipak, bio je prvi poznati javni mehanički sat u Rusiji i dugo je predstavljao jedinstvenu napravu u toj zemlji.
O samom Lazaru danas se zna mnogo manje nego o uređaju koji je napravio. Njegovo ime ipak je ostalo zabeleženo u istoriji Moskve, kao ime srpskog monaha koji je početkom 15. veka doneo mehaničko merenje vremena na dvor ruskog kneza.
