Umesto obične jame za sadnicu, naišao je na svod građevine stare više od 1.500 godina. Tako je u Brestoviku, nedaleko od Grocke, otkrivena rimska grobnica koja i danas čuva tragove antičkog života, zidne slike i pitanja na koja arheolozi još nemaju konačne odgovore.
Otkriće koje je počelo u šljiviku
Brestovik je naselje u blizini Dunava, na području beogradske opštine Grocka, poznato po voćnjacima, vinogradima i predelima koji se spuštaju prema reci. Ipak, jedno od njegovih najvrednijih istorijskih obeležja ne nalazi se na površini, već je delimično skriveno u padini brda.
Priča o otkriću počinje 1895. godine, kada je meštanin Vukašin Milosavljević na svom imanju pripremao zemlju za sadnju šljiva. Kopajući, naišao je na zidove i svod stare građevine, za koju se ubrzo ispostavilo da je antička grobnica.
Otkriće je privuklo pažnju stručnjaka, pa je iste godine Mihailo Valtrović, jedan od pionira srpske arheologije i osnivač Srpskog arheološkog društva, započeo istraživanja.
Tokom iskopavanja otkrivena je građevina sa više prostorija, ostacima zidnog slikarstva, kamenim skulpturama i mestima predviđenim za sahranjivanje.
Pokazalo se da se ispod seoskog imanja nalazio pažljivo osmišljen pogrebni kompleks, kakav je mogao da pripada samo imućnijim stanovnicima Rimskog carstva.
Kome je pripadala rimska grobnica?
Jedno od najzanimljivijih pitanja jeste ko je u njoj sahranjen.
Pretpostavlja se da je grobnica pripadala bogatoj rimskoj porodici koja je posedovala imanje u okolini današnjeg Brestovika.
Njena veličina, način gradnje i bogata dekoracija ukazuju na visok društveni položaj ljudi za koje je bila podignuta.
U prostoriji namenjenoj sahranjivanju otkrivene su tri zidane grobne konstrukcije. Pretpostavlja se da su bile namenjene članovima iste porodice, moguće dvema odraslim osobama i detetu, ali njihov identitet nije pouzdano utvrđen.
U blizini su pronađeni i delovi skulptura, uključujući figuru pokojnika u prirodnoj veličini.
Takvi nalazi govore da ovo nije bilo obično mesto sahranjivanja. Reč je o porodičnom mauzoleju, građevini koja je trebalo da sačuva uspomenu na preminule i istakne njihov položaj.
Ipak, ime vlasnika nije poznato, a nema dovoljno podataka koji bi omogućili pouzdanu rekonstrukciju života ljudi sahranjenih u grobnici.
Tri prostorije i tragovi nekadašnjeg bogatstva
Grobnica je građena tako da je jednim delom bila vidljiva iznad zemlje, dok je prostorija za sahranjivanje bila ukopana u padinu.
Građevina je orijentisana u pravcu istok–zapad i sastoji se od prilaza, trema, centralnog prostora i odaje sa grobovima.
Do ulaza je nekada vodio uređen prilaz dug oko četiri metra.
Trem su krasili stubovi, dok se u središnjem delu nalazila prostorija sa dve bočne niše, odnosno udubljenja u zidovima.
Upravo je taj prostor bio posebno raskošno uređen.
Arheolozi su pronašli tragove kamenih statua, među kojima su bile figure lavova u ležećem položaju. Smatra se da su oni imali simboličnu ulogu čuvara grobnice.
U jednoj od niša nalazila se statua pokojnika u prirodnoj veličini, što dodatno govori o značaju osobe kojoj je kompleks bio posvećen.
Iz centralnog prostora prolazilo se u zadnju, zasvedenu prostoriju u kojoj su se nalazila tri zidana groba.
Građevina je podignuta od kamena, oblutaka i opeke, povezanih krečnim malterom. Njena konstrukcija pokazuje koliko su rimski graditelji pažljivo kombinovali čvrstinu i dekorativne elemente.
Freske koje su preživele vekove
Najveću umetničku vrednost grobnice predstavljaju ostaci fresaka.
Zidovi i svodovi nekada su bili oslikani različitim geometrijskim kompozicijama, biljnim i životinjskim motivima.
Na sačuvanim delovima mogu se prepoznati crvene, zelene, plave, oker i druge nijanse kojima su antički umetnici ukrašavali unutrašnjost.
Pojedine kompozicije podražavaju izgled kamenih ploča i raskošnih zidnih obloga.
Iako je deo slikarstva tokom vekova oštećen, ostaci fresaka u prostoriji za sahranjivanje i dalje pružaju dragocen uvid u umetničke običaje kasnorimskog perioda.
Njihov značaj nije samo u lepoti. Takvi motivi pomažu istraživačima da razumeju način na koji su Rimljani predstavljali smrt, sećanje na pokojnike i prostor namenjen pogrebnim obredima.
Posebno je vredno to što su freske sačuvane na mestu na kojem su prvobitno nastale, a ne kao izdvojeni predmeti preneti u muzej.
Koliko je zapravo stara grobnica?
Grobnica se najčešće povezuje sa kasnorimskim periodom, ali njeno precizno datovanje nije potpuno usaglašeno.
U pojedinim stručnim i konzervatorskim izvorima navodi se da potiče iz trećeg ili početka četvrtog veka, dok druga istraživanja njenu gradnju smeštaju u kasniji period, na kraj četvrtog ili početak petog veka.
Razlike u datovanju povezane su i sa činjenicom da građevina nije nastala odjednom.
Naknadna arheološka istraživanja pokazala su da je prostorija za sahranjivanje starija od ostalih delova kompleksa.
Središnji prostor, trem i pristupni put dograđivani su kasnije.
Upravo ta slojevita istorija čini grobnicu posebno zanimljivom, jer pokazuje kako se izgled i namena jednog pogrebnog prostora mogu menjati tokom vremena.
Da li je grobnica povezana sa prvim hrišćanima?
Uz istoriju grobnice vezano je i narodno predanje koje njeno poreklo povezuje sa ranim hrišćanstvom.
Meštani je nazivaju i Vukašinova crkva, dok jedno od predanja govori o mogućoj povezanosti sa hrišćanskim mučenicima Ermilom i Stratonikom.
Prema tom predanju, dvojica mučenika stradala su početkom četvrtog veka, a njihova tela, bačena u Dunav, pronađena su nizvodno od Singidunuma, na području današnjeg Brestovika.
Zbog toga se pojavila pretpostavka da je na tom mestu kasnije nastala građevina posvećena njihovom sećanju.
Međutim, takva veza nije arheološki dokazana.
Ono što se može pouzdanije reći jeste da grobnica svojim arhitektonskim osobinama predstavlja važan primer prelaza između antičkih pogrebnih građevina i ranohrišćanske sakralne arhitekture.
Od prvih iskopavanja do zaštite spomenika
Nakon otkrića krajem devetnaestog veka, grobnica je više puta istraživana i konzervirana.
Prvi konzervatorski radovi izvedeni su 1905. godine. Dodatna istraživanja sprovedena su sredinom dvadesetog veka, dok su značajniji radovi na konzervaciji i rekonstrukciji obavljeni 1964. godine.
Grobnica je 1979. dobila status spomenika kulture od velikog značaja, čime je potvrđena njena posebna vrednost za kulturno nasleđe Srbije.
Ipak, očuvanje ovakve građevine predstavlja stalan izazov. Vlaga, vremenski uslovi, oštećenja zidnog slikarstva i neprimereno ponašanje pojedinih posetilaca mogu ugroziti ostatke koji su opstali tokom mnogih vekova.
U ranijim izveštajima stručnjaci su ukazivali na potrebu za boljom zaštitom fresaka, kontrolom vlage i uređenjem prilaza.
Dodatnu poteškoću predstavlja činjenica da je grobnica povezana sa prostorom privatnog imanja, što je tokom godina otežavalo njenu turističku prezentaciju.
Zašto je grobnica u Brestoviku toliko važna?
Na teritoriji današnje Srbije sačuvani su brojni ostaci rimskog prisustva, od vojnih logora i gradova do puteva, vila i javnih građevina.
Ipak, grobnica u Brestoviku razlikuje se po stepenu očuvanosti, rasporedu prostorija i tragovima bogate unutrašnje dekoracije.
Ona pruža retku priliku da se rimska pogrebna arhitektura ne upozna samo preko muzejske vitrine ili arheološkog crteža, već kroz samu građevinu.
Njeni zidovi govore o nekadašnjem društvenom položaju jedne porodice, o veštini rimskih graditelja i o umetnosti koja je pratila pogrebne običaje.
Istovremeno, činjenica da je slučajno pronađena tokom sadnje šljiva podseća koliko istorijskih slojeva još može biti skriveno ispod današnjih naselja, njiva i voćnjaka.
U Brestoviku je jedan takav sloj izašao na videlo pre više od 130 godina.
Domaćin koji je želeo da zasadi voćku otkrio je građevinu koja je vekovima ostala sačuvana pod zemljom. Zahvaljujući tom slučajnom susretu sa prošlošću, danas znamo nešto više o životu, umetnosti i običajima stanovnika rimskog Singidunuma i njegove okoline.
