Prema raspoloživim podacima, ubijeno je 2.796 srpskih civila, među kojima 412 u okolnim selima, dok je većina stradala u Kragujevcu. Posebnu težinu tragediji daje činjenica da su među žrtvama bili i učenici viših razreda kragujevačke gimnazije, od petog do osmog razreda.
Masovno streljanje sprovedeno je kao odmazda za pogibiju i ranjavanje nemačkih vojnika u sukobima sa ustanicima. U leto 1941. godine u Srbiji se rasplamsao ustanak protiv okupatora, nakon što je Kraljevina Jugoslavija u aprilu iste godine poražena i okupirana.
Ustanak je počeo 7. jula 1941. pod vođstvom Komunističke partije Jugoslavije, nakon nemačkog napada na Sovjetski Savez. Širenje ustaničkih aktivnosti pratila je sve oštrija nemačka represija, koja je kulminirala naređenjem da se za svakog poginulog nemačkog vojnika strelja 100, a za svakog ranjenog 50 stanovnika Srbije.
Neposredan povod za odmazdu u Kragujevcu bio je napad ustanika 16. oktobra na nemačku kolonu na putu između Kragujevca i Gornjeg Milanovca, kod sela Bara i Ljuljaci. U zajedničkoj akciji partizana, tada okupljenih u Narodnooslobodilačke partizanske odrede, i četnika, odnosno pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini, poginulo je 10 nemačkih vojnika, dok je 26 ranjeno.
Nemački general Franc Beme, tada glavnokomandujući nemačkih snaga u okupiranoj Srbiji, izdao je 10. oktobra naredbu kojom je propisano streljanje 100 Srba za svakog ubijenog i 50 za svakog ranjenog nemačkog vojnika.
Naređenje za sprovođenje odmazde u Kragujevcu izdao je major Oto Deš, komandant 749. pešadijskog puka, stacioniranog u Kraljevu. Prema odredbama generala Bemea, planirano je streljanje 2.300 ljudi, a sprovođenje naredbe povereno je majoru Paulu Kenigu u Kragujevcu. Oto fon Bišofshauzen, tadašnji krajskomandant, organizovao je akciju hapšenja i odmazde.
Bišofshauzen je Kragujevac smatrao uglavnom mirnom sredinom, dok je okolna sela opisivao kao „legla bandita“. Zbog toga su odmazde počele 19. oktobra u selima Maršić, Ilićevo i Grošnica, a nastavljene su masovnim streljanjem u Kragujevcu 21. oktobra, pri čemu su pojedina streljanja obavljena i dan ranije.
Tačan broj uhapšenih nije utvrđen, a procenjuje se da je privedeno između 5.000 i 6.000 građana. Hapšeni su bez prethodne selekcije, uglavnom muškarci starosti od 16 do 60 godina, mada je među privedenima bilo i drugih kategorija stanovništva.
Nema pouzdanih podataka o otporu prilikom hapšenja. U uslovima okupacije, kada su hapšenja i uzimanje talaca već bili prisutni u Srbiji, stanovništvo nije moglo da pretpostavi da će privođenja prerasti u masovno streljanje.
Uhapšeni su sprovedeni u topovske šupe koje je ranije koristio artiljerijski puk „Tanasko Rajić“ jugoslovenske vojske. Tamo je izvršena dodatna selekcija, a pojedini privedeni građani izdvojeni su i zamenjeni drugima.
Streljanje su izvršili pripadnici Vermahta, odnosno regularnih nemačkih oružanih snaga, iz Prvog bataljona 724. pešadijskog puka i Trećeg bataljona 749. pešadijskog puka.
Masakr u Kragujevcu odjeknuo je širom Srbije i izazvao potres u javnosti, dok su masovne odmazde nemačkih okupacionih snaga tokom tih meseci odnele desetine hiljada civilnih života. Tragedija je otvorila i pitanje posledica oružanog otpora u uslovima u kojima su okupacione vlasti primenjivale kolektivne kazne nad stanovništvom.
Odluka o izgradnji Spomen-parka u Šumaricama doneta je 1953. godine, kada je prvi put održana i zvanična komemoracija. Pomeni stradalima održavani su i ranije, a kompleks je tokom narednih godina proširivan i uređen. Spomen-park danas obuhvata površinu od 352 hektara, na kojoj se nalazi 30 masovnih grobnica.
Od 1971. godine u Šumaricama se održava manifestacija „Veliki školski čas“, posvećena sećanju na žrtve streljanja iz oktobra 1941. godine.
Vlada Srbije donela je 2012. godine odluku da se 21. oktobar obeležava kao Dan sećanja na srpske žrtve u Drugom svetskom ratu.
Srpska pravoslavna crkva proglasila je stradale u kragujevačkom masakru za novomučenike.
