Manastir Rača je najznačajniji kulturno-istorijski spomenik na teritoriji opštine Bajina Bašta i Nacionalnog parka Tara. Ova svetinja potiče iz 13. veka i predstavlja jednu od najvažnijih tačaka duhovne i kulturne istorije Srbije.
Zadužbina kralja, amanet narodu
Manastir je podignut u 13. veku kao zadužbina kralja Dragutina, koji je u monaštvu nosio ime Sveti Teoktist. Kako ističe Milica Stanišić iz Nacionalnog parka Tara, u manastirskoj crkvi danas se čuva i deo moštiju ktitora, odnosno njegova nadlaktica.
Rušen do temelja, vraćen iz pepela
Tokom burne istorije, manastir Rača je više puta rušen i spaljivan do temelja. Najteža stradanja doživeo je nakon pada Srpske despotovine pod osmansku vlast, zatim posle Velike seobe Srba, kao i nakon sloma Prvog srpskog ustanka 1813. godine. Za velikog obnovitelja manastira smatra se Hadži Melentije Stefanović, arhimandrit i kasnije jedan od ustaničkih vođa. On je dva puta pokušavao da obnovi manastir, poslednji put 1816. godine, ali krajnju obnovu, nažalost, nije doživeo. U znak sećanja na njegova dela, u porti manastira danas se nalazi i spomenik Hadži Melentiju Stefanoviću.
Račanski monasi – čuvari pisma i duha
Posebnu pažnju posetilaca privlači manastirska riznica. Kako ističu domaćini, cilj je da se naročito mladima približi značaj manastira Rača kao centra srednjovekovne pismenosti i književnosti, zahvaljujući čuvenoj račanskoj prepisivačkoj školi i monasima prepisivačima. Neka od njihovih dela čuvaju se upravo u riznici, dok njen najvredniji deo čine lične stvari i predmeti Hadži Melentija Stefanovića. Među njima su zlatni krst sa priveskom koji je dobio od ruskog cara, ustanička zastava, ustanička kasa, kao i brojna važna dokumenta o manastirskoj zemlji i predmeti pronađeni u okolini manastira.
Manastir koji je sačuvao najznačajniju knjigu Srbije
U manastiru Rača je tokom Drugog svetskog rata čuvano i sačuvano Miroslavljevo jevanđelje, najznačajniji dokument srpske književnosti iz 12. veka. Zahvaljujući igumanu Plutonu, koji ga je sakrio ispod kamenih ploča oltara, ovaj dragoceni rukopis sačuvan je od bugarske kaznene ekspedicije koja je tada razorila manastirski kompleks. Danas se original Miroslavljevog jevanđelja čuva u Narodnom muzeju u Beogradu, dok se u manastirskoj riznici može videti njegovo fototipsko izdanje.
Manastir Rača vezan je i za patrijarha Pavla, koji je u dva navrata bio monah ove svetinje. Postoje zapisi koji svedoče da je upravo zahvaljujući njegovoj delatnosti u manastir donet deo moštiju ktitora.
Koracima monaha, stazom znanja
Manastir Rača je mesto izuzetnog sklada duhovnog mira i prirodne lepote. Osim obilaska svetinje, posetioci mogu uživati i u okolnoj prirodi Nacionalnog parka Tara. U blizini manastira nalazi se i Staza Račana, uređena u čast račanskih monaha prepisivača. Duž cele staze, koja vodi do vrela Lađevac, postavljene su edukativno-informativne table sa citatima prepisivača, pravilima ponašanja u zaštićenom području, ali i informacijama o bogatom biodiverzitetu ovog kraja.
