Kraljica Jelena, supruga kralja Uroša I, u srpskom narodu poznata kao Jelena Anžujska, podigla je na obroncima Golije manastir posvećen Blagovestima i time započela veliki duhovni poduhvat koji živi i vekovima kasnije.
Počeci izgradnje manastira
Kada je reč o samim počecima manastira Gradac, poznato je da je njegova gradnja započeta nakon izgradnje manastira Sopoćani, odnosno posle 1260. godine. Prema istraživanjima sprovedenim tokom dvadesetog veka, manastir je u vreme dok je kralj Uroš I bio na srpskom prestolu bio podignut do visine od oko dva metra, priča Ivana Radović, kustos manastira Gradac.
Izgradnja je, međutim, zaustavljena 1276. godine, kada je kralj Uroš I otišao sa vlasti. Nekoliko godina kasnije, oko 1280. godine, kraljica Jelena nastavila je gradnju sama. Manastir je podizala kao svoje buduće grobno mesto i mauzolej.
Manastir Gradac ubraja se među najlepše zadužbine koje je podigla kraljica Jelena. Posvećen je Presvetoj Bogorodici i prazniku Blagoveštenja. Najbolje očuvana freska iz tog perioda, iz trinaestog veka, nalazi se iznad ulaznih vrata, objašnjava Ivana Radović, kustos manastira Gradac
Svetinje u manastirskoj porti
U samoj porti manastira, pored velike Bogorodičine crkve, nalazi se i crkva Svetog Nikole iz trinaestog veka. Pretpostavlja se da je ona podignuta pre velike Bogorodičine crkve.
U okviru manastirskog kompleksa nalaze se i konaci u kojima danas živi sestrinstvo manastira. Na ovom mestu postojala je i ranohrišćanska vizantijska bazilika, čiji se ostaci mogu videti ispred samog ulaza u manastir. Temelji koji se nalaze ispred crkve potiču iz šestog veka.
Manastir obeležava nekoliko praznika: Blagovesti, 7. aprila, zatim praznik Svetog Nikole, kao i dan upokojenja svete kraljice Jelene, 21. februara. Kao ktitorska slava obeležava se i 12. novembar.
Sudbina moštiju kraljice Jelene
Po osnivanju, Gradac je bio muški manastir sa bratstvom monaha. Nakon obnove u osamdesetim godinama dvadesetog veka manastir je ponovo oživeo, a značajnu ulogu u tom procesu imao je otac Julijan Knežević, kome se pripisuje zasluga za obnovu ove svetinje.
U vreme komunizma bio je izuzetno težak period za monaštvo, pa je manastir obnavljan kao kulturno-istorijski spomenik, jer je to tada bio jedini način da se radovi sprovedu, ističe Ivana Radović, kustos manastira Gradac.
Mošti kraljice Jelene danas se ne nalaze u manastiru Gradac. Ona se upokojila 21. februara 1314. godine, a pretpostavlja se da je u manastiru Gradac počivala do oko 1450. godine. Smatra se da je manastir tada prvi put stradao u turskim napadima, kada su monasi, prema predanju, sakrili njene mošti. Danas je poznato da se deo moštiju, ruka kraljice Jelene, čuva u manastiru Tvrdoš kod Trebinja.
