Vardenik pripada planinskom prostoru jugoistočne Srbije, između Čemernika na severu i Besne kobile na jugu. Najviša tačka mu je Veliki Strešer, dok se u njegovom susedstvu nalazi Mali Strešer, visok 1.757 metara.
Široka bila, šumovite padine i otvoreni viši delovi određuju izgled ove planine.
Njegov položaj najbolje se razume kada se pogleda čitava okolina: prema zapadu je Surdulička kotlina, prema severoistoku Vlasinska visoravan, a prema jugu nastavlja se planinski prostor ka Besnoj kobili. Na relativno malom prostoru smenjuju se kotlina, rečne doline i visoka planinska područja.
Veliki Strešer iznad šumskog pojasa
Veliki Strešer je najviša tačka opštine Surdulica. Njegov vrh je bez šume, pa se sa njega otvara pogled prema Vlasini, Besnoj kobili, Milevskoj i drugim okolnim planinama. Vidljivost zavisi od vremena, ali upravo otvoren prostor oko vrha čini Strešer prepoznatljivim vidikovcem ovog kraja.
Prilaz iz Toplog Dola prolazi kroz bukovu šumu, a u višem delu izlazi na travnate površine. Na širem planinskom području nalaze se i drugi vrhovi, među kojima su Obršina i Golemi vrh, pa Veliki Strešer predstavlja samo jednu tačku prostranog masiva.
Vrla povezuje planinu i Surdulicu
Podno Velikog Strešera izvire Vrla, reka koja planinski prostor Vardenika povezuje sa Surdulicom. Kod grada ona izlazi iz klisure usečene u grebene planine. Zbog toga se Vardenik može upoznavati i kroz njegove doline i vodotokove, a ne samo preko najvišeg vrha.
Surdulica se razvijala kao trgovačko i zanatsko središte ovog područja. U njenoj gradskoj strukturi sačuvani su tragovi stare čaršije i kasnijeg urbanog razvoja.
Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš među značajnim gradskim celinama izdvaja centralni park sa okolnim zgradama, staru čaršiju i niz kuća u Ulici 5. septembra.
Tako se u podnožju planine nalazi i drugačiji sloj priče o ovom kraju: gradske ulice, stara zdanja i naselje čiji je razvoj vezan za dolinu Vrle.
Sela i mahale na planinskim padinama
U prostoru Vardenika i njegovog oboda nalaze se Topli Do, Vučedelce, Bitvrđa, Gornje i Donje Romanovce i druga naselja. Njihova imena pojavljuju se i u dokumentaciji Ministarstva zaštite životne sredine o području Vardenika.
Za širi vlasinski kraj karakteristična su razbijena planinska sela, sastavljena od udaljenih zaselaka, odnosno mahala. Između njih može biti i više kilometara. Pojedine mahale dobile su imena po porodicama koje su u njima živele, a druge prema osobinama terena.
Ovakav raspored naselja važan je za razumevanje predela. Selo na karti često obuhvata mnogo širi prostor nego što bi se moglo zaključiti iz jednog naziva: kuće, zaseoke, livade i puteve raspoređene po padinama.
Vlasinsko jezero i tragovi nekadašnje tresave
Severoistočno od Vardenika nalazi se Vlasinsko jezero, poznato po plutajućim ostrvima. Jezero je nastalo pregrađivanjem Vlasine na prostoru nekadašnje tresave, a nalazi se na više od 1.200 metara nadmorske visine.
Pre izgradnje akumulacije ovde se prostiralo Vlasinsko blato. Delovi tresetnog sloja kasnije su se odvajali od podloge i počeli da plutaju po vodi. Današnja ostrva zato predstavljaju vidljiv trag predela koji je postojao pre jezera.
Okolinu čine livade, pašnjaci i brezove šume, dok je obala razuđena zalivima i poluostrvima. Među prepoznatljivim delovima jezera Turistička organizacija Srbije izdvaja Biljanin zaliv.
Čemernik, Gramada i kulturna mesta u okolini
Vardenik je deo šireg planinskog okvira Vlasine. Uz jezerski predeo vezani su i Čemernik, sa vrhom od 1.638 metara, i Gramada, čiji Veliki Vrtop dostiže 1.721 metar. Njihov raspored oko visoravni objašnjava zašto se u ovom kraju pogled sa vode gotovo svuda završava planinskim padinama.
U široj okolini nalaze se i kulturno-istorijska mesta: crkva Svetog Ilije na Vlasina Ridu, manastir u Palji i crkva u Božici. To su odvojene tačke vlasinskog područja, za koje je potrebno planirati poseban obilazak. Opština Surdulica ih navodi među kulturnim vrednostima ovog kraja.
Planina važna i za očuvanje prirode
Vardenik ima značaj i zbog svojih staništa. U dokumentaciji Ministarstva zaštite životne sredine iz 2023. godine područje je povezano sa ekološkom mrežom Vlasine, međunarodno značajnim prostorima za biljke i ptice, kao i odabranim područjem za dnevne leptire.
Njegovu vrednost zato čini povezanost šuma, travnatih površina, izvorišta i okolnog vlasinskog predela. Veliki Strešer je najviša i najuočljivija tačka tog prostora, dok se ostatak priče nalazi niže: uz Vrlu, u planinskim mahalama i na obali jezera nastalog iz stare tresave.
