Ova prostrana, pretežno pustinjska oblast na atlantskoj obali Severne Afrike već decenijama je predmet oštre geopolitičke borbe, pri čemu se stavovi o njenom pravnom statusu, upravljanju i budućnosti korenito razlikuju u zavisnosti od ugla iz kog se posmatra.
Istorijski koreni i dekolonizacija
Koren savremenog konflikta leži u procesu dekolonizacije. Nakon povlačenja Španije 1975. godine, teritoriju su u početku podelili Maroko i Mauritanija. Nakon što se Mauritanija ubrzo povukla iz spora, Maroko je preuzeo kontrolu nad najvećim delom teritorije, smatrajući je istorijskim i nedeljivim delom svoje državne teritorije. Sa druge strane, pokret Polisario, osnovan tokom sedamdesetih godina prošlog veka, proglasio je nezavisnu Saharsku Arapsku Demokratsku Republiku i započeo oružanu borbu za samoopredeljenje lokalnog naroda Saharaca.
Dve suprotstavljene vizije suvereniteta
Središte sukoba primarno se odnosi na pitanje državnog suvereniteta. Za Kraljevinu Maroko, integracija Zapadne Sahare predstavlja pitanje nacionalnog jedinstva i teritorijalnog integriteta. Rabat ističe da ova oblast ima duboke istorijske i političke veze sa marokanskom krunom, te nudi plan široke autonomije pod marokanskim suverenitetom kao jedino realno i održivo rešenje. Suprotno tome, pokret Polisario i njegovi međunarodni saveznici insistiraju na pravu na samoopredeljenje putem referenduma koji bi lokalnom stanovništvu omogućio izbor između potpunog ujedinjenja sa Marokom, autonomije ili nezavisnosti.
Borba za prirodne resurse
Pored političkog aspekta, izuzetno važnu ulogu u sporu igraju i bogati ekonomski resursi. Zapadna Sahara zajedno sa Marokom raspolaže ogromnim nalazištima fosfata, ključne sirovine za proizvodnju veštačkih đubriva i baterija nove generacije. Region obuhvata i izuzetno bogata ribolovna područja u Atlantskom okeanu, dok se priobalni pojas istražuje i zbog potencijalnih rezervi nafte i gasa. Pitanje ko ima pravo na eksploataciju i dobit od ovih resursa često je predmet rasprava pred međunarodnim sudovima i organizacijama.
Faktička podela i uloga Međunarodne zajednice
Nakon višegodišnjih oružanih sukoba, Ujedinjene nacije su 1991. godine posredovale u uspostavljanju primirja i formirale misiju čiji je cilj bio nadgledanje prekida vatre. Teritorija je od tada faktički podeljena odbrambenim peščanim zidom koji je izgradio Maroko: zapadni, veći deo sa obalom i urbanim centrima kontroliše Rabat, dok istočni, slabo naseljeni pojas uz granicu sa Alžirom i Mauritanijom kontroliše Polisario.
Iako je situacija godinama navođena kao zamrznuti konflikt sa povremenim obnovama tenzija, stabilnost u regionu ostaje krhka. Međunarodna zajednica nastavlja da se kreće između podrške marokanskom predlogu autonomije i insistiranja na diplomatskom procesu pod okriljem UN koji bi trajno rešio status ove teritorije.
