Srpska narodna verovanja sačuvala su brojne običaje vezane za biljke. Neke su unošene u kuću za praznike, druge su korišćene u obredima, dok pojedino drveće nije smelo da se seče jer se smatralo svetim ili zaštitničkim.
O značaju biljaka u starim verovanjima pisao je i etnolog Veselin Čajkanović u delu „Rečnik srpskih narodnih verovanja o biljkama“.
Zapis – drvo koje je čuvalo selo
Najpoznatiji primer je zapis, najčešće stari hrast u čiju je koru urezivan krst. Nalazio se na važnom mestu u selu, a pod njegovom krošnjom izgovarane su molitve i obavljani obredi.
Zapis se nije sekao niti oštećivao. Verovalo se da štiti selo, useve i stanovnike od nepogoda, a da bi onoga ko ga poseče mogla da zadesi nesreća. U mestima bez crkve prostor oko zapisa imao je i ulogu mesta okupljanja. O običajima vezanim za zapis.
Bor – simbol trajnosti i zaštite
Zbog toga što ostaje zelen i tokom zime, bor je povezivan sa snagom, dugovečnošću i životom koji ne prestaje. Posebno poštovanje ukazivano je starim borovima kraj grobova, crkava i drugih mesta koja su smatrana svetim.
Takvo drvo nije se posmatralo kao obično stablo koje se može poseći. Njegova senka bila je mesto odmora i okupljanja, a njegov opstanak vezivan je za mir i sigurnost zajednice.
Božur – cvet sećanja
Božur zauzima posebno mesto u predanjima vezanim za Kosovo. Prema poznatoj legendi, crveni božuri nikli su na mestima na kojima je prolivena krv srpskih junaka.
Zbog toga je ovaj cvet postao simbol žrtve, hrabrosti i sećanja. Nije reč o zabrani sečenja u istom smislu kao kod zapisa, već o poštovanju koje je proisteklo iz značenja pripisanog njegovoj boji i mestu na kojem raste.
Bosiljak – biljka koja prati čoveka kroz život
Bosiljak se u tradiciji pojavljuje u verskim obredima, pri osvećenju vode i doma, ali i u običajima povezanim sa rođenjem, venčanjem i smrću.
Njegov miris i prisustvo povezivani su sa čistoćom, blagoslovom i zaštitom. Čuvao se u kući, stavljao uz ikonu ili koristio prilikom važnih porodičnih događaja. Zato nije smatran običnom baštenskom biljkom, već delom duhovnog i porodičnog života.
Bršljan – zelenilo koje ne nestaje
Pošto ostaje zelen tokom cele godine i čvrsto se vezuje za podlogu, bršljan je postao simbol trajnosti, odanosti i života. Njime su pravljeni venčići i ukrašavani domovi, naročito tokom praznika.
Njegovo značenje nastalo je iz samog izgleda biljke: čvrsto se drži, širi i opstaje čak i tokom hladnijih meseci. Zato je u narodnoj simbolici povezivan sa vezama koje traju.
Verovanja koja su štitila prirodu
Ova predanja nisu svuda bila ista. Razlikovala su se od kraja do kraja, pa je isto drvo u jednom mestu moglo biti sveto, a u drugom povezano sa upozorenjem ili lošim predznakom.
Zajedničko im je verovanje da priroda nije bezlična i da se prema starom drvetu ili obrednoj biljci ne postupa nepromišljeno. Iako su mnogi običaji danas zaboravljeni, njihovi tragovi i dalje postoje u zapisima, prazničnim venčićima, bosiljku kraj ikone i pričama o božurima koje se prenose generacijama. Čajkanovićevo delo smatra se jednom od najobimnijih studija posvećenih domaćim narodnim verovanjima o biljkama.
