Beogradsko Novo groblje ne predstavlja samo poslednje počivalište hiljada građana, već izuzetnu kulturno-istorijsku celinu i pravi muzej na otvorenom koji svedoči o društvenom, umetničkom i političkom razvoju prestonice.
Osnovano u drugoj polovini 19. veka kao prvo planski izgrađeno groblje u Beogradu, ono u svojim nedrima čuva impresivna vajarska ostvarenja, arhitektonske spomenike i porodične grobnice vodećih ličnosti svog doba.
Zbog svog dragocenog umetničkog nasleđa i istorijskog značaja, ovaj prostor uživa status spomenika kulture od velikog značaja. Zbog načina na koji su uobličene celina i istorijska memorija, među najčešćim nedoumicama u javnosti izdvaja se pitanje razlike između Aleje velikana i Aleje zaslužnih građana, koje često deluju slično, ali imaju potpuno različito poreklo, koncept i vreme nastanka.
Aleja velikana kao istorijska celina 19. i početka 20. veka
Aleja velikana nastala je krajem 19. veka, tačnije 1927. godine, kada je sprovedeno sistematsko prenošenje posmrtnih ostataka srpskih velikana sa starog Tašmajdanskog groblja na Novo groblje.
Ova celina koncipirana je kao prva posebna memorijalna aleja u Beogradu, a u njoj su sahranjene istorijske ličnosti koje su obeležile naučni, književni i politički život Srbije pretežno u 19. i početkom 20. veka. Među njima su velikani poput Miloša Crnjanskog, Ilije Kolarca, Petra Kočića, Jovana Cvijića i mnogih drugih znamenitih imena.
Prostorno i konceptualno, Aleja velikana predstavlja zaokruženu istorijsku celinu u kojoj se više ne vrše nova sahranjivanja, čime je očuvan njen prvobitni autentični izgled.
Aleja zaslužnih građana kao savremeni memorijalni kompleks
Za razliku od svoje istorijske prethodnice, Aleja zaslužnih građana projektovana je i izgrađena u drugoj polovini 20. veka, tačnije 1965. godine, prema arhitektonskom rešenju Radivoja Tomića.
Nastala je kao odraz potrebe savremenog društva da na jednom mestu odaje počat ličnostima koje su ostvarile izuzetne rezultate u oblasti nauke, umetnosti, sporta, politike i kulture tokom moderne istorije.
Ova aleja obuhvata pojedinačne i zajedničke grobnice, kao i kolumbarijume i rozarijume za smeštaj urni, a za razliku od Aleje velikana, u njoj se i danas obavljaju sahrane uz posebnu odluku Skupštine grada Beograda.
Kriterijumi, tradicija i čuvanje nacionalnog sećanja
Glavna suštinska razlika između ova dva počivališta leži u vremenskom okviru, načinu upravljanja i samoj nameni.
Dok Aleja velikana funkcioniše kao zatvoreni spomenički kompleks posvećen klasičnoj istorijskoj epohi i znamenitim ličnostima 19. i ranog 20. veka, Aleja zaslužnih građana ostaje memorijalni prostor koji nastavlja da se širi i prima zaslužne savremenike.
Obe celine zajedno čine okosnicu istorijskog pamćenja naroda i čine Novo groblje nezaobilaznim stanicom za sve koji žele da razumeju kulturne i istorijske temelje na kojima počiva savremeni Beograd.
