Tokom letnjih dana, najposećenije mesto u Vranjskom okrugu je izletište Prvonek, smešteno na obalama istoimene veštačke akumulacije, na oko dvadeset kilometara od Vranja. Iako je prvobitno izgrađena radi snabdevanja vodom nekoliko opština na jugu Srbije, akumulacija sa maksimalnom dubinom od 78 metara danas predstavlja pravo utočište za posetioce koji u vrelim danima ovde pronalaze osveženje.
Nastanak akumulacije i razvoj sistema vodosnabdevanja
Potreba za pregrađivanjem Banjske reke javila se krajem sedamdesetih godina prošlog veka, u periodu kada je Vranje beležilo intenzivan razvoj, kako u privredi, tako i u broju stanovnika. Postojeća izvorišta iz aluvijona Morave nisu zadovoljavala potrebe grada, pa se pristupilo traženju izdašnijeg rešenja za vodosnabdevanje, priča Vlasta Trajković, rukovodilac na brani i akumulaciji Prvonek.
Tada je zaključen samoupravni sporazum između Vranja, Bujanovca i Vladičinog Hana o izgradnji regionalnog sistema. Prva faza obuhvatila je izgradnju akumulacije Prvonek, cevovoda sirove vode i fabrike za preradu vode. Izgradnja brane započela je 1989. i 1990. godine, dok je kompletno vodosnabdevanje Vranja sa ovog izvorišta uspostavljeno 2005. godine.
Akumulacija ima kapacitet od 20 miliona kubnih metara vode. Brana je visoka 93 metra, dok je njena osnovica duga 300 metara. U kruni je široka 250 metara, a vodosnabdevanje se odvija gravitaciono.
Višestruki značaj i turistički potencijal
Značaj akumulacije Prvonek prevazilazi njenu osnovnu funkciju. Pored vodosnabdevanja, brana ima važnu ulogu u zaštiti područja nizvodno od poplava i velikih voda. Istovremeno, od samog početka planirana je i kao turistički potencijal.
Prostor ispod brane predviđen je za razvoj izletišta, sa mogućnošću izgradnje sportskih terena i hotela namenjenih pripremama sportista. Među izgrađenim objektima nalazi se i škola koja je zamišljena kao škola u prirodi, gde bi deca tokom letnjih meseci mogla da borave i uče u prirodnom okruženju, objašnjava Vlasta Trajković, rukovodilac na brani i akumulaciji Prvonek.
Energetski potencijal akumulacije
Pored navedenih funkcija, akumulacija Prvonek dobila je i energetsku ulogu.
Godine 2012. izgrađena je mini hidroelektrana, koja koristi višak vode namenjen održavanju biološkog minimuma nizvodno od akumulacije za proizvodnju električne energije.
Na taj način, voda koja napušta akumulaciju najpre se koristi za proizvodnju električne energije, nakon čega nastavlja tok Banjskom rekom za dalje potrebe.
