Veliki skit u sastavu manastira Vatoped svedoči o vremenu snažnog ruskog prisustva na Svetoj gori i o istorijskim promenama koje su oblikovale njegovu sudbinu.
Skit koji po veličini prevazilazi uobičajene okvire
U skitu Svetog Andreja, koji pripada manastiru Vatoped, na prvi pogled postaje jasno da ovo nije uobičajeni skit kakav se često može videti na Svetoj gori. U hijerarhiji monaških naselja, najpre dolazi kelija, zatim skit, a potom manastir. Ipak, ovaj skit svojim izgledom i veličinom značajno odudara od tog uobičajenog poretka.
Nastao je u vreme jačanja ruskog prisustva na Atosu u drugoj polovini XIX veka. Tada su se na ovom prostoru pojavili monasi Isarion i Varsonufije, želeći da svoj podvig nastave u još strožem monaškom životu. Uspostavili su veze sa carskim dvorom, nakon čega je veliki knez Konstantin Nikolajević intervenisao. Pošto je na Svetoj gori već postojalo pravilo da broj manastira ne može da pređe dvadeset, započeta je izgradnja velikog skita posvećenog Svetom Andreju.
Nekada najveća pravoslavna crkva na Balkanu
U okviru ovog skita nalazila se dugo vremena i najveća pravoslavna crkva na Balkanu. Taj podatak svedoči o snažnoj želji ruskih monaha i dobrotvora da jedan deo Atosa još čvršće povežu sa sobom.
Međutim, istorijske okolnosti ubrzo su promenile tok života u ovom manastirskom kompleksu. Posle Oktobarske revolucije, uvođenja komunizma i stvaranja Sovjetskog Saveza, broj ruskih monaha počeo je naglo da opada. Skit je pretrpeo težak udarac 1958. godine, a poslednji ruski monah preminuo je 1971.
Nakon toga u skit dolaze grčki monasi koji preuzimaju brigu o njemu i postepeno obnavljaju monaški život. Danas bratstvo broji oko dvadeset monaha.
Manastiri kao ogledalo istorije naroda
Priča o ovom skitu često se posmatra i šire – kao svojevrsna paralela između sudbine manastira i istorije naroda. Kao što je rusko monaštvo na Atosu oslabilo u vreme ideoloških promena u Sovjetskom Savezu, tako su i manastiri koji su bili povezani sa Rusijom prolazili kroz period propadanja.
Slična poređenja mogu se napraviti i sa srpskim iskustvom. Srpski narod je kroz dug istorijski period prolazio kroz teške političke i društvene okolnosti, što je ostavljalo trag i na njegovim svetinjama. Ipak, obnova manastira poput Hilandara, kao i obnova ruskog manastira Svetog Pantelejmona, često se navode kao dokaz da se duhovni i kulturni život ponovo učvršćuje.
Podsetimo i da su Vlada Republike Srbije i Narodna skupština doneli Zakon 23. septembra 2021. godine o manastiru Hilandaru , čime je potvrđen njegov poseban značaj za srpsku istoriju i identitet.
Škola koja okuplja pravoslavni svet
U blizini skita nalazi se i pravoslavna srednja škola. Njeni koreni vezuju se za poznatu duhovnu akademiju Antonijadu, osnovanu u Vatopedu 1749. godine. Tokom vremena njen rad je bio povremeno prekidan – za vreme velikog grčkog ustanka za nezavisnost od 1821. do 1830. godine, kao i neposredno posle Drugog svetskog rata.
Oko 1930. godine škola je premeštena u skit Svetog Andreja, a od 1954. godine ponovo neprekidno radi. Danas je to srednjoškolska bogoslovska ustanova u kojoj se školuju učenici iz različitih pravoslavnih zemalja.
Među njima su mladi iz Ukrajine, Rusije, Moldavije i Grčke, a u pojedinim periodima ovde su se školovali i učenici iz Srbije. U ovom delu Atosa, koji se često naziva Bogorodičinim vrtom, oni stiču teološko obrazovanje, žive u zajednici i pripremaju se za monaški poziv – težak, ali uzvišen put kojem su se mnogi vekovima posvećivali.
