Velika Gospojina zauzima posebno mesto među praznicima posvećenim Presvetoj Bogorodici. U crkvenom kalendaru obeležava se 28. avgusta po gregorijanskom, odnosno 15. avgusta po julijanskom kalendaru.
Sam naziv „uspenje“ označava usnuće, odnosno smrt Presvete Bogorodice. Prema crkvenom predanju, Bogorodica je posle Hristovog vaznesenja nastavila da živi u Jerusalimu, a Isus Hristos ju je još sa krsta poverio na brigu apostolu Jovanu Bogoslovu. Srpska pravoslavna crkva navodi da je poslednje godine života provodila u molitvi i pomagala apostolima u širenju hrišćanske vere.
Predanje govori da joj je arhangel Gavrilo najavio da će se kroz tri dana upokojiti, nakon čega su se apostoli okupili kako bi bili uz nju. Upravo sećanju na njeno uspenje posvećen je praznik koji se vekovima obeležava kao Velika Gospojina.
Velikoj Gospojini prethodi dvonedeljni post
Prazniku prethodi Velikogospojinski post koji traje od 14. do 28. avgusta. Reč je o najkraćem od četiri velika višednevna posta u pravoslavnoj crkvi, ali se smatra jednim od strožih.
Post je ustanovljen u čast Presvete Bogorodice, a u istorijskim izvorima pominje se još u devetom veku. Njegova pravila konačno su utvrđena na Carigradskom saboru 1166. godine.
Na samu Veliku Gospojinu u hramovima se služe liturgije, a posebno svečano je u crkvama i manastirima posvećenim Uspenju Presvete Bogorodice. Brojne porodice ovaj praznik obeležavaju i kao krsnu slavu.
Običaji: Dan koji je posebno vezan za žene i majke
U narodnoj tradiciji Velika Gospojina posebno se vezivala za žene, majke i porodilje.
Etnolog Saša Srećković iz Etnografskog muzeja u Beogradu objašnjava da je ovaj praznik u narodnom kalendaru bio povezan sa porodicom, zdravljem, plodnošću i promenama koje donosi kraj leta.
Prema starim običajima, na Veliku Gospojinu izbegavali su se teški poslovi u kući i na imanju. U pojedinim krajevima posebno se vodilo računa da žene toga dana ne započinju nove poslove.
To, međutim, treba posmatrati kao narodni običaj, a ne kao crkvenu zabranu.
Mnoge porodice odlaze na liturgiju, pale sveće i mole se Presvetoj Bogorodici za zdravlje i zaštitu porodice.
Posebno mesto ima bosiljak
Uz Veliku Gospojinu vezani su i brojni običaji u vezi sa biljkama.
U pojedinim krajevima verovalo se da lekovito bilje ubrano u vreme ovog praznika ima posebnu snagu. Posebno mesto imao je bosiljak, koji je u tradicionalnoj kulturi imao i lekovitu i obrednu ulogu.
Žene su nekada sakupljale različite trave i plodove koje su kasnije čuvale i koristile u domaćinstvu.
Postojala su i verovanja vezana za izvore. Bolesni su u pojedinim krajevima odlazili do izvora kojima su pripisivana lekovita svojstva i umivali se njihovom vodom, nadajući se ozdravljenju.
Šta je Međudnevnica
Period koji počinje Velikom, a završava se Malom Gospojinom 21. septembra, u narodnom kalendaru poznat je kao Međudnevnica ili Međugospojinci.
Za taj period takođe su vezani brojni običaji. Smatralo se da je tada pogodno vreme za prikupljanje određenih lekovitih biljaka i plodova. U zapisima se pominju kičica, hajdučka trava, konjski bosiljak i druge biljke koje su korišćene u tradicionalnoj medicini.
Velika Gospojina u mnogim mestima nije samo crkveni praznik. Obeležava se kao slava gradova, naselja, hramova i manastira, a uz nju su tradicionalno organizovani sabori i okupljanja.
