Sve češći i dugotrajniji požari donose zdravstveni rizik koji se ne završava kada se plamen ugasi. Naučnici upozoravaju da sitne čestice iz dima mogu prodreti duboko u pluća, dospeti u krvotok i pokrenuti upalne procese koji utiču na srce, jetru, bubrege, pa verovatno i mozak.
Veliki požari poslednjih godina više nisu samo lokalna opasnost. Dim može putovati stotinama, pa i hiljadama kilometara, zbog čega se posledice požara osećaju daleko od područja zahvaćenih vatrom.
Posebnu pažnju naučnika privlači činjenica da ljudi u pojedinim delovima sveta više nisu izloženi dimu samo tokom retkih ekstremnih događaja. Periodi zagađenja ponavljaju se iz godine u godinu i traju sve duže, zbog čega se postavlja novo pitanje: šta višegodišnje udisanje dima zapravo radi ljudskom organizmu?
Najveća opasnost gotovo je nevidljiva
Dim požara predstavlja veoma složenu mešavinu gasova i čestica, čiji sastav zavisi od toga šta gori i na kojoj temperaturi. Među njima su ugljen-monoksid, azot-dioksid, ozon i različita organska jedinjenja.
Ipak, naučnike posebno zabrinjavaju čestice poznate kao PM2.5.
One su toliko male da mogu da prodru duboko u pluća. Organizam ih prepoznaje kao strano telo i aktivira imuni odgovor sličan onome koji koristi u borbi protiv infekcija. Problem je u tome što imune ćelije ove čestice ne mogu jednostavno da razgrade.
Rezultat može biti produžena upalna reakcija.
Prema naučnicima koje citira National Geographic, takva upala ne mora ostati ograničena samo na disajne puteve – može imati posledice po pluća, bubrege, jetru, a verovatno i mozak.
Čestice mogu dospeti i u krvotok
Kada udahnemo dim, mikroskopske čestice mogu da se zadrže duboko u plućima i nadraže njihovo tkivo. Telo pokušava da ih izbaci, između ostalog kašljem i prirodnim mehanizmima čišćenja disajnih puteva.
Međutim, postoje dokazi da neke od tih čestica mogu proći plućnu barijeru i dospeti u krvotok. Tada upalna reakcija više nije samo problem pluća, već može postati problem čitavog organizma.
To je jedan od razloga zbog kojih se zagađenje vazduha povezuje i sa kardiovaskularnim oboljenjima. Istraživanja su pokazala povezanost između izloženosti dimu velikih požara i povećanog broja problema sa srcem i cirkulacijom, dok postoje i podaci koji ukazuju na povezanost zagađenog vazduha sa poremećajima srčanog ritma.
Dim može da oslabi i odbranu od infekcija
Još jedno važno područje istraživanja jeste uticaj dima na imunitet.
Dugotrajnija izloženost zagađenom vazduhu povezuje se sa većom podložnošću respiratornim infekcijama. Jedno istraživanje koje navodi National Geographic povezalo je izloženost dimu tokom letnjih požara sa čak tri do pet puta većim brojem slučajeva gripa kasnije tokom godine.
Posebno su osetljive osobe koje već imaju respiratorne ili kardiovaskularne probleme, stariji ljudi, trudnice i druge ranjive grupe.
Novi problem: danas ne gore samo šume
Možda najzanimljivije upozorenje naučnika odnosi se na promenu sastava samog dima.
Kada požar zahvati naseljena područja, više ne gore samo drveće, trava i rastinje. Gore kuće, nameštaj, tepisi, sintetički materijali, boje i različiti proizvodi koji sadrže hemijska jedinjenja.
Zbog toga dim savremenih velikih požara može predstavljati još složeniju hemijsku mešavinu.
Naučnici priznaju da još ne mogu da identifikuju sve supstance koje nastaju kada takvi materijali sagorevaju na veoma visokim temperaturama – niti u potpunosti znaju kakve posledice njihovo udisanje može imati tokom godina.
Kako se zaštititi?
Tokom perioda jakog dima stručnjaci preporučuju praćenje kvaliteta vazduha i što kraći boravak napolju. U zatvorenom prostoru prozore i vrata treba držati zatvorenim kada je spoljašnji vazduh ozbiljno zagađen, a uređaji sa HEPA filterima mogu smanjiti količinu finih čestica u prostoriji. Takođe treba izbegavati aktivnosti koje dodatno stvaraju čestice u zatvorenom prostoru.
Najvažnija poruka novih istraživanja, međutim, prevazilazi pojedinačne mere zaštite.
Dim požara više se ne posmatra samo kao neprijatna posledica vatre. Sve više postaje zaseban zdravstveni problem – i jedan od razloga zbog kojih će učestaliji i dugotrajniji požari imati posledice daleko izvan područja koja su neposredno zahvaćena plamenom.
